स्यानह्युल आमाग्योइ दिवस २०२४ ला दुइसाङरि फेव्रुअरी १९ हेन्से २४ दोना नेपाल आदिबासी जनजाती ब्रिखेन/ग्योइकाइब्रिखेन गेन्दुनछेन लो कोरियासे सप्ताह नाङ गेताङला आयोजना लाबा मुबा । थे दुइसाङरि virtually अन्तर–संवाद ओसेम व्हाइखा डोसि मोक्कोन म्हेला ङोन्छाङ बोकिन्बारि गेताङ लाबा मुबा । थेनोन दुइसाङला चु याखारगि सेसनला Live Recording  दा हिगिखिबा मुला ।

दिलिप: ह्राङ्नि क्योङ्दा लास्सो । ह्याङ स्यानह्युल आमाग्योइ दिवसला दुइसाङरि आदिबासी जनजाती ब्रिखेन/ग्योइकाइब्रिखेन गेन्दुनछेन लो कोरियासे आयोजना लाबा ‘आमाग्योइ काप्तोन–२०२४’ ला दुइसाङरि बोकिन्बा मुला । चु स्यानह्युल आमाग्योइ दिवस आमाग्योइला ङ्योलोकला डेन थेन डान्बारि दाङ्बारि चुबा हिन्ना । सन् १९५० ला दशकरि स्यार पाकिस्तानरि थेदुइला सरकारसे थेर्ला स्थानीय बङ्गाल ग्योइ पाङ्बाजुगुफिरि दुल्मा थेदुइला ढाका विश्वविद्यालयला लोप्खेनजुगुसे दुल्बा लिब्रो लाबा प्रतिकारात्मक ङ्योलोकरि सत्ताला दुल्बारि सेबा लोप्खेनजुगुला डेनरि सन् २००० हेन्से ग्याल्सा गेदुङसे नोन चुदा स्यानह्युल आमाग्योइ दिवसला स्ह्रुगरि दाङ्बा अभियानदा तेन्बा पिन्माहेन्से स्यानह्युल स्तररि चु दिवसदा ‘स्यानह्युल आमाग्योइ दिवस’ ला स्ह्रुगरि दाङ्बारि चुबा हिन्ना ।

चुरेमला आमाग्योइ दिवसदा ह्याङ्से ङिसरेदोना ल्होलो गेताङजुगु स्होसिकेन दाङ्बा तयारी लाबा आन्सार ह्याङ तिनि ‘आमाग्योइला डोङ्बा’ क्राछिगला सेसनरि मुला । चुदा ङाइ ह्राङ्ला लागि चुनौती थेन दुइसाङ ङ्हीनोन स्ह्रुगरि किन्बा मुला । चु ङाला परीक्षा नोन हिन्नाह्राङ म्हान्चिबा मुला ।

तिनिला चु सेसनरि ह्याङ्तेन आउदिन महत्वपूर्ण गोरङ्ही व्यक्तित्वजुगु ग्योइखेन्पो अमृत योन्जन तामाङ थेन ग्योइकाइब्रिखेन गुरुङ सुशान्त मुस्ह्युला ।

ग्योइखेन्पो अमृत योन्जन तामाङ । ह्रो ग्याल्साङ ग्योइ आयोगला ङ्हाच्छाला ह्रोमि मुस्ह्युला । ह्रोसे ह्रेङ्बा दुइहेन्से ग्योइला थुमरि खेडोब थेन अनुसन्धानरि महत्वपूर्ण योगदान पिन्सिकेन ज्योन्खास्ह्युमुला ओसेम ल्होलो पुस्तक थेन ल्हानान खेडोब स्रोतजुगु तेसि बास्ह्युजिन्बा मुला । ह्रोसे ल्होलो ग्योइला छिगकोषजुगु स्हेङ्बारि सुताइ महत्वपूर्ण योगदान पिन्सिकेन खास्ह्युबा मुला ।

ग्योइकाइब्रिखेन गुरुङ सुशान्त । ह्रो त्रिभुवन विश्वविद्यालयलो उप–प्राध्यापक ओसेम विश्व ग्योइ क्याम्पसरि स्यार ग्योइ विभागला ग्रेन्पो मुस्ह्युला ।

दिलिपः ह्याङ्ला सेसनला मिन नोन ‘ग्योइला डोङ्बा’ थान्बा मुला । ग्योइ विज्ञानला म्हिजुगुसे ग्योइला नोन केवा चक्र ताला, चु केला, छार्ला ओम सिला नोन बिबा लामुला । कादेह्राङ्बा नाछालरि ग्योइदा सेलाइ नोन मुसिम । ग्योइ तिल्दा ओम खाराङलासि सिला ? चुला सितोबा नाछाल खाबाला ङ्यान्दिजुगु तिगा तिगा ताबारि खाम्ला सुशान्त सर ?

सुशान्तः ग्योइला नुररि तिनि ग्योइखेन्पो अमृत योन्जन तामाङला ल्हानान तामजुगु ङ्यान्बा ङाला सेम मुला । ङाचा ग्योइला लोप्खेनला स्ह्रुगरि जेक्खे तामजुगु थान्सेला मुला ।

ग्योइला डोङ्बाला बारेरि दिलिप सरसे ताम रेन्स्ह्युमुला । ग्योइला डोङ्बा तोसो ङ्हीसे ताला । याखारगि सिबा थेन स्यान्दो सेबा । चु नुररि ङाला बिचाररि आदिबासी जनजातीजुगुसे कथन पद्दतीदा पोतोला ह्राङ छोर्मुला । बिले, तामाङ समुदायसे सिबा म्हे चाबा तामदा ङ्हान्बा ग्योइरि चाङ्मा लासि पाङ्आसेना म्हे सेबा, चाबाला ख्योल्बा दोन ल्हागतिसि जेल बोर्बा उदाहरणजुगु ह्याङ्से म्राङ्सिकेन खाबा मुला । थेह्राङ्नोन लासि ग्योइला तामरि सिबा बिमानोन ग्योइदा सेबा बितोला ह्राङ छोर्मुला । तिल्दाबिसाम ‘सिबा’ छिगला दोन कालगतीसे बोर्बा बिबा ताला । तासाइ ह्याङ आदिबासी जनजातीजुगुला ग्योइला दातेला नाछाल सिसिकेन निबा बिमा नोन सेसिकेन बोर्बासे चुदा ग्यालठिपा स्ह्रुगरि ङ्हाच्छा रेन्तोबा ताबा मुला । ग्योइ रिमठिमकि ताम नोन हिन्ना । ग्योइला फेल्गेबा थेन नुप्बा (अवसान)चा रिमठिमकि ताना तानान ग्यालठिपा ताला ल्हानान भुमिका ताबा मुला ।

नेपाली आदिबासी जनजातीजुगुला ग्योइला दातेला नाछाल खाबारि गिलिच्छा सग लासि सेसिकेन बोर्बारि ग्यालठिपा ङ्यान्दिजुगु मुबा ल्होलो तथ्यजुगुसे उन्बा मुला । चुरि ग्याल्साला गिक्खे ग्योइला नीतिसे सेबा मुला बिसाम स्यान्दो जाम्बुलिङनाङ साम्राज्यावादी भुमण्डलीकरणसे ह्याङ्ला ग्योइदा सेसिकेन खाबा मुला । दाते, मिडियाला स्हेग्याग्याम अंग्रेजी ग्योइ थेन हिन्दी ग्योइ देःबा लासि दिमदिमरि दोचिबा मुला ।

चुह्राङ्लासि ह्याङ्दा माङग्यार ग्योइकि उपनिवेश कायम लाबा थेन न्हाङरि स्ह्रुगरि खस ग्योइसे ग्योइकि उपनिवेश कायम लाबासे ह्याङ्ला ग्योइ सेबा चुनोन ग्यालठिपा थेन बैचारिक तामजुगु थेन तिगाइ जेक्खेरि ह्याङ्ला समुदायला म्हिजुगु नोन सचेत आतामा ह्याङ्लान लापर्वाहीला ङ्यान्दिसे लामा चु नाछालदोना दोगाबा हिन्ना ह्राङ ङादा छोर्बा मुला ।

दिलिप: अमृत सर ! ङाला यारि ग्यालसाङ तथ्यांक गेदिमसे २०८० ड्वाफ्रे १९ रि तेःबा प्रेस विज्ञप्ति मुला । ग्याल्साङ जनगणना २०७८ तेन ब्रेल्चिबाकि (सम्बन्धित) चु विज्ञप्तिरि जातजाती, ग्योइ थेन धर्मतेन ब्रेल्चिबाकि तथ्यांक बिसि उल्लेख लाबा मुला । चुला लिच्छाला ङ्हीछा अनुच्छेददा ङाइ चुरि खाराङ्बा मुबा ओस्बान थान्ना । चुरि बिबा मुला, ‘जातजाती, ग्योइ थेन धर्मतेन ब्रेल्चिबाकि चु तथ्यांकरि ङ्योइमा निसाल पिन्बाजुगुला दाःनरि थेन खेन्पो छोक्बाला सिफारिस आन्सार ग्याल्साङ जनगणना २०७८ रि जातजातीला संख्या १४२, आमाग्योइला संख्या १२४ थेन धर्म संख्या १० कायम ताबा मुला’ बिबा मुला । वि.सं. २०६८ ला जनगणना आन्सार क्योङ १२५ जातजातीरि दाते १७ गोर जातजाती काप्बा मुला । थेनोन जनगणना आन्सार ‘कुल १२३ गोर आमाग्योइ गुङ्ला १२ गोर फिह्युल्पा ग्योइ पाङ्बा व्यक्तिजुगुला संख्या च्याङ्ना मुबासे स्यान्दो ग्योइरि समाबेश लासि दाते छार काप्बा १३ सुताइ लासि क्योङ १२४ गोर आमाग्योइ कायम लाबा मुला’ बिबा तथ्यांक मुला । ग्योइदा खाजिबाइ छाम न्हाङरि थान्बारि आखाम बिमुला । तासाइ चुरिम फिह्युल्पा ग्योइ खाबा बिबाला मुला । ग्योइला नोन ह्युल ताला ओम ? स्यान्दो ताम, दाते १२४ गोर आमाग्योइजुगु कायम ताबा मुला । थेरि १७ गोर जातीजुगु छार काप्बा मुला । आमाग्योइचा १३ गोर जेक्खे काप्बा मुला । लेङ्बा जातीजुगुलाचा ग्योइ आरेबा हिन्ना व्हा जाती दोबारि ग्योइला जरुरत आरेबा ? चुला बारेरि पाङ्स्ह्युगो ले ।

अमृत: हिन्ना । मोक्कोन जातीला ग्योइ आता, चु स्वाभाविक ताम हिन्ना । गि बिमा ल्हाना जातीसे याखारगिन ग्योइ नोन पाङ्ला ओम कादे गिक्खेन ग्योइ गिक्खेन जातीसे जेक्खे पाङ्ला । उदाहरणला लागि तामाङ, लिम्बुजुगु गिक्खे जाती गिक्खे ग्योइ मुबा समुदायजुगु हिन्ना बिसाम मगर जातीदा च्यामा मगर ढुट, मगर खाम, मगर काईके मुला । चु जातीरि ग्योइजुगु नोन गोर ब्लि म्राङ्बा मुला । चुह्राङ्नोन लासि तराई थुमरि गिक्खे बिमा ल्हानान जातीजुगु बामान, क्षेत्री, दलित ल्होलोसे खस नेपाली ग्योइ पाङ्ला । चुह्राङ्लासि नेपालरि गिक्खे ग्योइ गिक्खे जाती नोन मुला । गिक्खे ग्योइ ल्हाना जाती नोन मुला । ल्हानान जातीला गिक्खे ग्योइ जेक्खे मुला । थेतासि १४२ जातजातीरि १२४ गोर ग्योइ ताबा स्वभाविक ताम हिन्ना ।

विशेष लासि तराई थुमरि ल्होलो ग्ला आन्सार याखारगिन जातीसे ल्होलो ग्योइ पाङ्चिबा याङ्ला । उदाहरणला लागि बिराटनगर थुमरि चिबा यादवसे मैथिली ग्योइ पाङ्बा लाला बिसाम नेपालगन्ज थुमरि अवधी ग्योइ पाङ्बा लाला । थेनोन यादव जातीसे तराईला गुङ बोरि भोजपुरी ग्योइ पाङ्बा लाला । तासाइ तामाङ जातीसे तामाङ ग्योइ जेक्खे पाङ्बा लाला । थेतासि गिक्खे जाती गिक्खे ग्योइ बिबा आता । जनगणना तथ्यांकला ताम लातोमा ङ्हाच्छाला क्योइरि चुरेम याखारगि जेक्खे ग्योइ ल्हेबा उन्बा मुला । तासाइ १३ गोर आमाग्योइजुगु काप्बा म्राङ्बा मुला । १२४ गोर उन्जि खाराङ्लासि खाराङ्लासि १३ गोर जेक्खे बिबा जिज्ञासा रेबारि खाम्ला । चु खाराङ्लासि ताजि बिसाम नेपाली मुलला बिमा ल्होनान फिह्युल्पा ग्योइजुगु अंग्रेजी, फ्रेन्च, कोकी, नागा, चाईनीज ल्होलो आमाग्योइदा सुचिकृत लाबा मुला । चुला बारेरि ल्हानान ङ्हाच्छाहेन्से ङ्योइबा रेचिबा मुला । ग्योइजुगु गोर ङ्ही तोसोला ताला, याखारगि नेपाली मुलला ग्योइ थेन स्यान्दो नेपाल माङ्ग्यारला ग्योइ । चोदे नेपाली मुलला ग्योइ मुला बिसाम थेदा नेपालसे ख्युरछ्या थेन ल्हेछ्या लातोबा ताला । नेपाल माङ्ग्यार फेल्गेबा मुबा ग्योइजुगु अंग्रेजी, फ्रेन्च, चाईनिज ह्राङ्बा ग्योइजुगु मुला बिसाम थेदा नेपालसे ख्युरछ्या आलासाइ ताला । ह्राङ्ला तोबा आन्सार प्रयोग लामा ताला । थेतासि नेपाली मुल थेन माङ्ग्यारला बिसि ङ्योइबा रेबा लाला । चुपाल्छेला जनगणनासे नेपाल मुलला ग्योइजुगु काप्सि फिह्युल्पा मुलला ग्योइजुगु खाजिबाला वक्ताजुगु तोङ्जा गि बिमा च्याङ्ना ताला, थेदा स्यान्दोरि थान्बा म्राङ्बा मुला ।

उदाहरणला लागि तामाङ ग्योइला ताम लातोमा नेपाल माङ्ग्यार खान्दामान ग्लारि चु ग्योइ पाङ्साइ नोन चुला मुल बाप्सा नेपाल हिन्ना । थेह्राङ्बान लिम्बु जातीदा खाजिबाइ दुइ ह्युल सोम नेपाल, सिक्किम थेन दार्जिलीङ्गला नागरिक बिमुबा । लिच्छा सिक्किम विलय तामाहेन्से दाते गोर ङ्ही ह्युल ताबा मुला । लिम्बु ग्योइ थेर्ला स्थानिय ग्योइ हिन्ना । चु ग्योइ स्थानीयकरण ताला । ग्योइला ह्राङ्ला मुल बाप्सा ताला, साप्रा ताला, ह्युल ताला । चु दाःनसे फिह्युल्पा ग्योइ सम्भव मुला ।

जनगणनाला प्रतिवेदन ङाला बिचाररि ल्हानान फिरि मुला । तिल्दाबिसाम ङा नोन जनगणनाला तिलाइ काठुइरि बोकिन्बा मुबा । काठुइरि ङान्छे चुला बारेरि चु ग्योइ खाराङ्लासि सम्भव मुला ? बिसि कादेछा ग्योइजुगुफिरि ङ्योइबा लाजि । तासाइ समुदायसे चु ङाला ग्योइ हिन्ना बिसि दावी लास्ह्युजि । समुदायसे दावी लामाहेन्से थे थेला ग्योइ ताला । ओम, ह्याङ्तेन थेदा ब्याङ्बा याङ्ताम आरे । ङादा नोन समुदायसे दावी लाबा ताम ज्याबा छोर्बा मुला । तिल्दाबिसाम ग्योइखेन्पोजुगुसे ह्राङ्ला खेडोब थेन स्ट्रक्चरला दाःनरि चु ग्योइ हिन्ना थेन चु आहिन बिबारि खाम्ला ।

दिलिपः ह्राङ्से ग्योइला नाछाल गोर ब्लि तोसोला ताला सुङ्बा थेबा मुबा । ख्युरछ्याकि ग्योइ, ख्युरछ्याकि ल्हानाह्राङ्बा ग्योइ, नुपदाम्बा ग्योइ थेन सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइ । नेपालला जनगणना २०६८ थेन ७८ ला तथ्यांक आन्सार नेपालला ग्योइजुगु तोर मार ताबा मुला कि आरे ? सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइदा सोना लाबारिमि दारेम सम्भव आरे ताला । नुपदाम्बा थेन ख्युरछ्याकि ल्हानाह्राङ्बा ग्योइजुगुला नाछाल तिगा खाराङ्बा ताचिबा मुला ? चोदे तोरमार ताचिबा मुला बिसाम चुला ङ्यान्दि तिगा मुसिम ?

अमृत: ग्योइजुगु ब्लि आहिन ङ्हा तोसोरि फेबा मुला । ख्युरछ्याकि ग्योइ, ख्युरछ्याकि ल्हानाह्राङ्बा ग्योइ, नुपदाम्बा ग्योइ, सिबादोरि दोबा ग्योइ थेन सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइ । चु ग्योइखेन्पोजुगुसे वक्ताला दाःनरि वर्गिकरण लाबा हिन्ना । बुम च्युइ बिमा ल्हाना वक्ता संख्या मुबा ग्योइदा ख्युरछ्याकि ग्योइ, बुम गि बिमा तोर बुम च्युइ म्हे दोना वक्ता संख्या मुबा ग्योइदा ख्युरछ्याकि ल्हानाह्राङ्बा ग्योइ, तोङ्जा च्युइ हेन्से बुम गि दोना संख्या मुबा ग्योइदा सिबा दोरि दोबा ग्योइ थेन तोङ्जा गि हेन्से तोङ्जा च्युइ म्हे वक्ता संख्या मुबादा सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइ बिमुला ।

ग्योइला योजना स्होमा सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइदा बाङ पिन्तोला । बुम गि बिमा च्याङ्ना वक्ता संख्या मुबा मोक्कोन ग्योइजुगु नुपदाम्बा ग्योइरिन परतिला । थेतासि नुपदाम्बा नोन ल्होलो बोरि बोलातोला । नेपालरि ग्यार्जा बिमा च्याङ्ना वक्ता मुबा ग्योइजुगु नोन ल्हानान मुला । २०६८ ला जनगणनारि २१ गोर ग्योइजुगु ल्हाना ह्राङ्बा सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइरि सुचिकृत मुबा बिसाम ७८ ला जनगणनारि २३ गोर ग्योइजुगु सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइरि सुचिकृत ताबा मुला । चु गुङ्ला पञ्जावी, धोलेली ह्राङ्बा गोरसोम ब्लि ग्योइजुगु नेपालको नुपदाम्बा ग्योइला सुचीरि खासाइ नोन ईन्डियाला पन्जाव ह्राङ्बा ग्रेन प्रान्तरि चु ग्योइजुगु ख्युरछ्याकि मुला । ङाला बिचाररि नेपालरि छ्योआछ्यो २१ गोर ग्योइजुगु आउदिन सिजिन्बा ह्राङ्बारि परतिबा मुला ।

ग्योइ तोरमार ताबा बिबा ताम मुतेबा दिङ च्युइरि जनगणना ताबासे ग्योइला संख्याजुगु तोरमार तासेलान ताजि । कादे सिइ लाबा ग्योइजुगु सिजिन्बा ह्राङ्बारि ताइबा नोन मुला बिसाम कादेह्राङ्बा ग्योइजुगु सिजिन्बा ह्राङ्बाग्याम ल्होलो उपाय लासि ख्युरछ्याकि लाबा म्हाइबा मुला । थेह्राङ्बा ग्योइ तोर क्रेबा मुला । उदाहरणला लागि कुसुण्डा ग्योइदा किन्बारि खाम्ला । चु ग्योइला वक्ता क्योङ गोर ङ्ही जेक्खे मुमा याखारगि ज्ञानीमाया कुसुण्डा डोङ्मा हेन्से ङान्छे ग्योइदा जेक्खे सोना लाबा आहिन ग्योइ पाङ्बा म्हिदा नोन सोना लातोला बिबा काइ रेन्सि तिनि बिमा दिङ सोम ङ्हाच्छा ग्योइ आयोगसे खोपोङरि गेलाचिबा याखारगि कुसुण्डा ग्योइ पाङ्बादा बुम सोम रुपैंया खर्च लासि चिबारि ब्राङ्ला डिछ्या डिक्ना लापिन्बा मुबा । न्युनतम तलब केवाल्हेना १३,००० रुपैँया पिन्सि कुसुण्डा ग्योइ लोप्बोनला स्ह्रुगरि थान्बा मुबा । चुपाल्छे ङा दाङ दोमा थेरि प्लस टु डाला १२, १३ म्हे लोप्खेनजुगुसे ज्याना लासि चु ग्योइ पाङ्बा म्राङ्जि । चुग्याम दारे कुसुण्डा ग्योइ ख्युरछ्यारि खाजि, चु ग्योइ सोजि बिबा गोला । ग्याल्सासे लगानी लाजि बिसाम ग्योइदा तोर बोर्बारि नोन खाम्ला बिबा कोङ्बा उदाहरण हिन्ना ।

दिलिप: शास्त्रीय ग्योइ थेन सिजिन्बा ह्राङ्बा ग्योइ गिक्खेन हिन्ना ?

अमृत: आहिन । शास्त्रीय ग्योइ बिबा खाजिबाइ दुइरि थे ग्योइरि अथाह ग्युइला भण्डार मुबा, थे ग्योइदा ग्युइला लागि डोमुबा, ब्रिमुबा । तासाइ दाते पाङ्बारि ख्लाजिन्बा मुला । बिले, पाली ग्योइ, संस्कृत ग्योइ, ल्याटिन ग्योइजुगु ग्योइला उदाहरण हिन्ना । सिजिन्बाह्राङ्बा ग्योइ बिबा वक्ताला संख्या च्याङ्सिकेन निबा नाछाल हिन्ना । दाते संस्कृत ग्योइला प्रयोगकर्ता जाम्बुलिङरि खानाङए आरे, तासाइ छ्योकुला दुइरि चु ग्योइला प्रयोग ताबा लामुला । ग्योइखेन्पोजुगुला आन्सार गोर ङ्ही गुङरि दोहोरो संवाद ताबारि आखाम्नि बिसाम थेदा सिजिन्बा ग्योइ बिला । ग्योइ सिजिन्बा ग्योइ हिन्ना । तासाइ थेला दुइरि चु ग्योइरि तोतेबा ग्युइ मुबासे ग्युइ म्हाइबाला लागि खेडोब अनुसन्धानला लागि संस्कृत, ल्याटिन ग्योइजुगु प्रयोग लाला । दाते संस्कृत ग्योइजुगु नुप्सि निजि । चु ग्योइला वक्ताजुगु स्यान्दो ग्योइरिक्यार वाङ्जि । चुह्राङ्लासि ग्योइसे ग्ला ल्हेजि बिसाम ग्योइ गोल्छेसे नुप्सि निला ।

दिलिप: सुशान्त सर ! २०७२ ला ह्याङ्ला ह्युलठिमसे मौलीक हकला स्ह्रुगरि मुतेबा म्हि थेन समुदायदा ह्राङ्ला ग्योइ प्रयोग लाबारि याङ्ला बिबा मुला । नेपालरि चिबा मुतेबा नेपालीदा ह्राङ्ला आमाग्योइरि ग्युइसेर किन्बारि याङ्बा थेन ग्युइसेरकि गेन्दुन ठ्वाङ्बारि याङ्बा नोन पाङ्बा मुला । तासाइ सरकारी गेदोइ, गेदिम,  अड्डा अदालतजुगुरि आमाग्योइ पाङ्म्याङ्बा याङ्ताम थान्बा आरे । चुह्राङ्लासि ग्युइसेर याङ्सि जेक्खे व्हा ग्युइसेर पिन्सि जेक्खे आमाग्योइसे ख्युरछ्या याङ्ला कि आयाङ ताला ?

सुशान्त: ह्याङ्से तथ्यांकला ताम लामा तथ्यांकसे मुबा तामजुगुदा तिगाइ ह्रो ताना लाबा जेक्खे हिन्ना । कोर्सिकेन दोसि ह्याङ ग्याल्सातेन तोइबारि (ठोकिन) दोला । ग्याल्सासे ह्युल्बाला सहि तथ्यांकजुगु थान्तोबा हिन्ना । तासाइ ह्याङ्ला तथ्यांकजुगु तथ्यांक बिमा ल्हाना मिथ्याङ्क, गिक्खे नश्लिय चिन्तन, गिक्खे ग्योइकि नीतिजुगु म्राङ्ला । थेला प्रभावजुगु ह्याङ्से तथ्यांकजुगुरि म्राङ्म्याङ्ला । ग्यालसाङ जनगणना २०७८ ला तुन्बा नतिजा उन्बा मुला । चुरि ह्याङ कात्ते जिम्मेवार मुला, ह्याङ जनजातीजुगु कात्ते जिम्मेवार मुला बिसि नोन ङ्योइतोला ।

जनगणना बिबा म्रिङ्कोला थेन ह्रेमकोलाला संख्या कादे ? खानाङ क्युइ आदोनि बिबा नुर जेक्खे तेबा हिन्ना कि ह्याङ्ला जाती, ग्योइ, रिमठिम, धर्मला नोन तथ्यांक तेतोबा हिन्ना ? खाजिबा हतारोपनसे तुन्बारि तथ्यांक तेबा हिन्ना ? तथ्यांक विभाग बिबा ग्याल्सा नोन हिन्ना । ङाला बिचररि ग्याल्सा नोन लोङ्बा हिन्ना कि ह्राङ छोर्बा मुला । जाकि गाइना लासि ग्योइ, जाती समुदायगत स्ह्रुगरि काठुइ लासि, ख्योल्बा पत्ता ल्हागाब लासि थेदा सच्याप लासि बाबा डाटाग्याम ह्याङ्से ल्होलो ग्योइकि, रिमठिमकि नीतिजुगु स्होसेला मुबा । तथ्यांक बिबा नीति स्होबाला लागि हिन्ना । तासाइ चुरि तथ्यांकजुगुदा न्होङ्ना लासि गिक्खे ग्योइ, गिक्खे जाती, गिक्खे रिमठिमकिदा नोन वर्चस्वशाली उन्बा मनोविज्ञान स्होबा मुला ।

तिनि बिमा च्युइ सोम दिङ ङ्हाच्छा छिपा किताबरि रसुवा जोङ्ला डाटा च्यामाहेन्से ङा चकित ताजि । थेरि ग्योइ पाङ्बाजुगु आन्सारला जनसंख्या बिसि गोर ङ्ही जनगणनाला क्योइलाबा संख्या पिन्बाला चिम ।

थेरि आमाग्योइ नेपाली संख्या २८ दिङ्ला जनगणनारि १५९६ म्हे बिबा मुला बिसाम ३८ दिङ्ला जनगणनारि १३ तोङ्जा १ ग्यार्जा ९३ मुला । तिगा चु सम्भव ताला ओम ? स्यान्दो गुरुङजुगुला २८ दिङ्रि ५ ग्यार्जा ६२ म्हे बिबा मुला बिसाम ३८ दिङ्ला ज्याबारि २८ बिबा मुला । स्यान्दो, धर्म आन्सार डाटा मुला । २८ दिङरि हिन्दु धर्मवलम्वीजुगुला संख्या १७०६ म्हे मुला बिसाम ३८ दिङ्ला तथ्यांकरि १६८१० मुला । चु तथ्यांकजुगु च्यामा चुरि चलखेल ताबा आरे बिसिमाम खाराङ्लासि विश्वास लाबारि खाम्ला । 

स्यान्दो ताम, नुपदाम्बा ग्योइजुगुला ङोसेबा खाराङ्लासि लासे ? बिबा बारेरि २०६३ दिङरि छिपा अमृत योन्जन तामाङ ज्योज्योला किताब ङातेन मुला । ज्योज्योसे दोलोन सुङ्जि– वक्ताला संख्याला दाःनरि ङोसेतोला बिसि । वक्ताला दिङ्ला दाmनरि नोन ङोसेबारि खाम्सेला चिम । ग्योइ कात्ते ह्रेङ्बा दुइ दोना टुना लाबारि खाम्ला बिबा ताम दिङ्ला दाःनरि नोन ताला । छारिब्योनसे ग्योइ पाङ्बा मुला बिसाम थेला तान्बारि ग्योइ कोबारि खाम्ला । खेप्पा खुयुला छोक्बासे जेक्खे पाङ्बा मुला बिसाम थेला तान्बारि ग्योइ कोसि निबा ताम च्याङ्ना ताला । स्यान्दो बिबा, ब्रिबा परम्पराला दाःनरि ताला बिसाम सामाजिक, न्होरकि पृष्ठभुमिला दाःनरि नोन ताला । 

सामाजिक थेन न्होरकि दानसाला दानःनरि बिबा धनी वर्गसे पाङ्बा ग्योइजुगु बिले राणाजुगुसे पाङ्बा ‘फेप्गास्ह्युगो, दोनछ्योइस्ह्युगो’ बिबा छिगजुगु दाते प्राङ्बो जनजातीजुगुसे नोन पाङ्बारि चुबा म्राङ्ला । हरुले पनि बोल्न थालेको देखिन्छ । चु ग्योइ पाङ्मा तिगान्हा सभ्य ताला बिबा मानसिकतासे थुर्बा ताला । चुह्राङ्लासि न्होरकि दाःनरि नोन ग्योइ मुबाचिम बिसिमाम गोबारि खाम्ला । 

ङाला बिचाररि ग्योइ नुपदाम्बा, सिजिन्बाह्राङ्बा ताबारि ग्याल्साला नीति नोन हिन्ना । ङाइ वैरागी काईलाला ब्रिताम डोमा नुपदाम्बा दुर्लभ प्रजातीरि चितवनला गैंडादा थान्स्ह्युबा मुबा । ह्रोसे ग्योइदा नोन प्रस्तुत लास्ह्युबा मुबा । ह्रोला आन्सार नुपदाम्बा तामा हेन्से ग्याल्सासे ख्युरछ्या लातोला । गैंडा ह्राङ्नोन सिबा आहिन । स्यान्दोला अतिक्रमणग्याम सेला व्हा सिला । आमाग्योइदा नोन थेह्राङ्नोन लासि ग्याल्साला नीतिसे सेबा मुला । तथ्यांकग्याम च्याङ्ना लासिकेन बोर्बा मुला । थेतासि ह्याङ्से ह्राङ्ला हकदावी लाबा, ह्रिबा थान्बा, ङ्योलोक लाबा मोक्कोन ग्याल्सासतेन लातोला ।

बेनान नेपालीदा ह्राङ्ला आमाग्योइरि ग्युइसेर किन्बारि याङ्बा थेन ग्युइसेरकि गेन्दुन ठ्वाङ्म्याङ्बा नोन बिबा मुला । तासाइ सरकारी गेदोइ, गेदिम, अड्डा अदालतजुगुरि आमाग्योइ पाङ्म्याङ्बा याङ्ताम थान्बा आरे । ग्युइसेर याङ्सि जेक्खे व्हा ग्युइसेर पिन्सि जेक्खे आमाग्योइसे ख्युरछ्या याङ्ला बिबा नुररि दोसि नोन महेन्द्र राष्ट्रवाद गिक्खे जात, गिक्खे ग्योइ, गिक्खे रिमठिमकि नोन राष्ट्रियता हिन्ना बिबा मानसिकता हिन्ना । थे फेबा फेबा लि थेन ग्योइजुगुरिन खाला । थे खाचिबा नोन मुला । दाते च्याङ्ना नीतिजुगु स्होबा मुला । ङ्हाच्छा ङ्हाच्छाम नीति स्होबा आयोगजुगुला सुझाव सुताइ आङ्यान्मुबा ।

सरकारी गेदिमजुगुरि आमाग्योइला प्रयोगला ताम स्थानीय पाठ्यक्रमदा नोन किन्बारि खाम्ला । स्थानीय पाठ्यक्रमला दोन्ता स्थानीय स्रोत, साधन थेर्ला सबलताजुगु बिजाबुमोदोना दोना लाबा हिन्ना । स्थानीय सबलता, सक्षमता बिबान स्थानीय रिमठिम हिन्ना । रैथानेपन बिबा स्थानीय रिमठिम हिन्ना । स्थानीय रिमठिम, ङोसेबादा थोबा कोङ्बा अंग नोन ग्योइ हिन्ना । स्थानीय थुमला ल्होलो मिन बिसिमाम महादेवला लाथान, दुर्गाला लाथान डोबा डोपुङ्ला । स्थानीय ग्योइरिम सुम्निमा, पारुहाङ बिसिमाम ब्रिमाका थेर्ला देन्बा ङोसेबा म्राङ्ला । दाते स्थानीय पाठ्यक्रम नोन खेबान (पुरानै) मनोविज्ञान हावी मुला ।

ग्याल्साला मनोविज्ञान एकल जातिय नोन मुला । आमाग्योइ पाङ्बादा काबा, हेयला दृष्टिसे च्याबा लाला । थेतासि आमाग्योइ पाङ्बाला दिमरि नोन खाम्देदोना अंग्रेजी ग्योइ पाङ्म्याङ्साम ज्याबा तासेला म्हान्ना । आमाग्योइ पाङ्मा लवज न्होङ्ला, नेपाली पाङ्आसे बिबा मनोविज्ञान ल्हेचिबा मुला । चुदा ह्याङ्से क्लेसिमाम बोर्तोला ।

दिलिप: ग्योइ रोजगारी थेन जीविकोपार्जनतेन थुइतोला । आमाग्योइजुगु रोजगारी थेन जीविकोपार्जनतेन आथुइबासे नुपदाम्बा नाछालरि दोबा हिन्ना बिबा तार्क नोन मुला । चुफिरि तिगा सुङ्ला ?

सुशान्त: थेमा चु तर्कदा केतोबा ह्राङ्बा तोसोला आम्राङ । तासाइ चुला दानसादा नोन च्यातोला । दाते एसईई लिच्छा तिगा डोला बिसि ङ्योइजि बिसाम मेरिड ग्युइसेरतन्त्ररि फिरि खाबा (ट्यालेन्ट) लोप्खेनजुगुला देःबा लासि साईन्स डोला बिबा निसाल खाला । डाक्टर, ईन्जीनियर दोला बिला । नामरि नोन हाइ र्यांकीरि मुला । डाक्टर, ईन्जीनियर दोबा ज्याबा हिन्ना, स्यान्दो नाम ज्याबा आहिन बिसिमाम रोजगारीदा ह्याङ्ला समाजरि क्लास फेबा मानसिकता मुला ।

खालाइ म्हि नाम्सारि सानाम छोङ्नाम लासि ग्रेन समुदायदा जीवनयापनरि ह्रो लाचिबा मुला बिसाम थे ह्राङरिन याखारगि रोजगारी हिन्ना । तासाइ ह्याङ्से थेदा रोजगारी हिन्ना बिबा आछोर । दाते रोजगारी सिर्जना लाबा बिबाजुगु खानाङग्याम खाजि व्हा खाला हिन्ना बिसि च्यासाम रोजगारदाताला भाष्य विश्व पुँजीबादसे सिर्जना लाबा हिन्ना । विश्व पुँजीवादसे अंग्रेजी ग्योइदा हतियार स्होसि बोर्बा मुला । दाते अंग्रेजी ग्योइ सेबा बिबा रोजगार याङ्बा हिन्ना बिबा भाष्य स्थापित ताबा मुला । ह्याङ्ला स्थानीय केवा पद्दती, ग्युइ, परम्परा मुला । ह्याङ्से थेरि नोन रोजगारी सिर्जना लाबारि खाम्ला । नेपालला सन्दर्भरि पर्यटन याखारगि ज्याबा रोजगारी सिर्जना लाबारि खाम्सेला सम्भावना थोबा थुम हिन्ना । पर्यटकजुगु न्हाङ्ला मुगाइ व्हा माङ्ग्यारला थे ग्लाला लागि थेर्ला स्थानिय बासिन्दासे पाङ्बा अथेन्टिक ताला । रसुवाला ऐतिहासिक ताम लातोमा थेर्ला स्थानीय तामाङ जातीजुगु बिमा ल्हानान ग्रादाङ स्यान्दो खाल्दा ताबारि खाम्ला, स्यान्दो खाल्से गोना लाबारि खाम्ला । थेर्ला ताम गोबारि स्यान्दो समुदायला म्हिसे नोन तामाङ ग्योइ लोप्नोन तोबा ताला ।

दिलिप: अमृत सर ! च्युइ दिङ्ला गुङरि खाजिबाइ जाति व्हा धर्म तोङ्जाछा एकाईरि तोरमार ताबारि खाम्ला ओम ?

अमृत: ग्योइ बिबा बाङ हिन्ना । बाङफिरि खेलबाड तासिन चिला । नेपालला जनगणनाला तथ्यांकफिरि ग्योइला ग्यालठिम ताचिबा ताला । उदाहरणला लागि २००९ दिङ्ला जनगणनारि ४४ गोर ग्योइ मुबा । तासाइ २०१८ दिङ्ला जनगणनारि ३६ गोर ताजि । २०२८ दिङ्ला ज्याबारि १६ रि ताइजि । ३८ दिङ्ला ज्याबारि १७ मुबा बिसाम ४८ दिङ्ला ज्याबारि ३२ ताजि । ५८ दिङ्ला जनगणनारि ९२ गोर, ६८ दिङ्ला जनगणनारि १२३ गोर ताजि ओम २०७८ दिङ्ला जनगणनारि १२४ गोर ग्योइ ताजि । चुह्राङ्लासि ४४ गोर ग्योइजुगु पन्चायत दुइरि १६ गोर ताबाला चिम बिसाम दोसि लोकतन्त्र, गणतन्त्र खामाहेन्से १२४ ताबा मुला । 

खाजिबाइ ग्योइ म्हुक्गिरि केबा आहिन । ङ्हाच्छाहेन्सेन मुबा । थेतासि ग्योइरि ग्लेठिम ताला । चुरि ग्याल्सासे ल्हानान क्लाङ्ला । 

ग्योइरि ग्लेठिम तिल्दा ताला बिसाम ग्याल्सारि पहुँच मुबाजुगुसे ह्राङ्ला ग्योइ, रिमठिम, धर्मदा ङ्हाच्छा बोर्ला । राणा दुइरि गिक्खे जातिला ग्योइला ग्याल्साङ ग्योइ स्होजि । थेन्ना धर्मदा ग्याल्साङ धर्म स्होजि । थेन्ना रिमठिमदा ग्याल्साङ रिमठिम स्होजि । थेन्ना प्रिबादा ग्याल्साङ प्रिबा स्होजि । ग्याल्सासे लाबान चुह्राङ्बान हिन्ना ।

तासाइ २०४६ दिङ्ला ग्युरपोबा लिच्छा याखारगि महत्वपुर्ण तिलो किन्जि । नेपालला ह्युलठिमरि आमाग्योइरि ग्युइसेर किन्बारि म्याङ्ला, नेपाल ल्हाना ग्योइला ह्युल हिन्ना बिसि स्पष्ट स्ह्रुगरि ब्रिजि । ग्याल्साला सरकारी संयन्त्ररि मुबा ग्लेठिमदा ह्याङ आदिबासी जनजातीसे ज्याना लासि गोबारि आखाम्बासे ह्याङ्फिरि क्लाङ्बा गे ताचिजि । ग्याल्साला नीति स्हेङ्बा बिमा ल्हाना गे सरकारी कर्मचारीसे लातोमुबा आलानि । ह्युलठिमरिन आमाग्योइला स्हेग्याग्याम गणित, विज्ञान, सामाजिक ग्युइसेर पिन्बारि खाम्ला बिबा मुला । तासाइ ५४ दिङरि पाठ्यक्रम फेल्गेबा केन्द्रसे पाठ्यक्रम तेमा पाठ्पुस्तक नुरला स्ह्रुगरि बाजि । ओम, थेर्ला कर्मचारीसे नुरदा नोा “मा” बिले स्हेग्या गोजि । ङातेन स्यान्दो ह्रोकादेसे “मा” बिबा स्हेग्या हिन्ना बिसिमाम पाङ्चिमा नोन ह्रोनिकादेसे गोबारि आम्हाइनि । दाते खाबा ग्युइसेर ऐनसे ल्हाना ग्योइला ग्युइसेर बिबा आमाग्योइला स्हेग्यारिन ग्युइसेर बिबा हिन्ना बिसिमाम परिभाषारिन थान्पिन्बा मुला । थेतासि ग्योइरि ग्लेठिममि मुनोन मुला । तासाइ, ह्याङ नोन चु तामरि मुला बिसि पाङ्तोला ।

२००७२ दिङ्ला ह्युलठिमसे संघीय, प्रदेश थेन स्थानीय बिसिमाम तह सोमला सरकार स्हेङ्बा मुला । चु तह सोमला सरकार खालाइ बिमा खालाइ जाजा आरे । मोक्कोनरि च्योच्यो याङ्ताम मुला । गिसेम गिरि ह्राङ्बाङ मुला । गिसेम गिग्याम ह्राङ्बाङबा मुला । खालाइसे खालाइदा काठाक्बा किनआतो । चु मोक्कोनला श्रोत ह्युलठिम हिन्ना । पालिकासे अनुसुची ८ दा तेन्ना, प्रदेश सरकारसे अनुसुची ६ थेन संघीय सरकारसे ५ तेन्ला । चु सरकार खाबा ब्रे दिङ ताइलाजि । स्थानीय सरकारला अनुसुची ८ ला ८ रि आमाग्योइरि ग्युइसेरला डिछ्या मुला । अनुसुची ८ ला २२ रि ग्योइ, रिमठिम थेन ललितकलाला ख्युरछ्या पिन्बा मुला । 
चु याङ्तामदा सरकारसे ह्रेवारि तिल्दा लागू लाबारि आखाम्नि बिसिमाम ङ्योइबारि ह्याङ्से खाम्बा आरे । दाते नेपालला छ्योआछ्यो ७०० पालिकासे ग्योइला बारेरि खाजिबाइ गेताङ लाबारि खाम्बा आरे । याम्बु महानगरपालिकासे ह्राङ्ला पालिका न्हाङ्ला मोक्कोन लोप्खाङजुगुरि १ हेन्से ८ डा दोना आमाग्योइ ग्युइसेर लागु लाबा मुला । १७३ म्हे लोप्खेन नियुक्त लाबा मुला । चुनोन ताम स्यान्दो गाउँपालिकासे अनुकरण लाबारि खाम्बा आरे । चुला दोन ह्याङ्से  ह्याङ्ला याङ्ताम गोबारि खाम्बा आरे । पालिकादा नोन गोना लाबारि खाम्बा आरे । चुरिन कमजोरी मुला ।

अनुसुचि ८ थेन १२ रि मुबा चु संवैधानिक तामजुगु कार्यन्वयन लाबारि बाध्य तासि सरकारसे बजेट फेबा ताला । तासाइ ह्याङ्से कात्ते बजेट फेबा मुला बिसिमाम ङ्योइबा आला । बजेट खानाङ निमुला बिसिमाम म्हाइबा आरे । मुतेबा न्होरकि दिङला लिच्छारि बजेट स्थानान्तर लासि खर्च लासिकेन खाबा ७, ८ दिङ ताजिन्जि । सरकारसे तिगाइ लाबा मुला तासाइ ह्याङ ह्राङ्सेन ह्राङ्ला आमाग्योइला बारेरि डटप तासि पाङ्खाम्बा आरे । ह्याङ्से ऐन कानुन ज्याना लासि गोबारि खाम्बा आरे । लोप्खाङरि “आमाग्योइ ग्युइसेर” लागि स्थानीय सरकारदा जेक्खे याङ्ताम मुला । प्रदेश थेन संघीय सरकारदा याङ्ताम आरे संघीय सरकारसे त्रिभुवन विश्वविद्यालयदा च्याला ओम प्रदेश सरकारसे ग्युइसेरदा च्यासेला हिन्साम प्रदेश विश्वविद्यालय स्होतोबा ताला ।

दिलिप: संवैधानिक नुररि ह्याङ साक्षर आताना नोन मुसिम सायद ?

अमृत: चु तामरि ग्याल्सा गिक्छा नम्बररि पाले मुला । चु मोक्कोन तामला जवाफदेहीता सरकार नोन हिन्ना । तासाइ ह्याङ आमाग्योइ पाङ्बाजुगुसेचा तिगा लाजि ओम ? ग्योइ बिबा पावर हिन्ना । पावर तामाहेन्से चुसे सेला नोन सिला नोन । सिबा दुइरि ह्याङ्से ङ्योइबारि आखाम्माहेन्से ह्याङ नोन आतेबान पाले मुला ।

जनसंख्याला दा:नरि ग्योइदा तोसो ङ्हारि फेबा तामुला । थेतासि, दिम नाम्सा थेन दिमथेमेरि ग्योइरि पाङ्सिकेन खाबा वक्ताला दाःनरि नोन ग्योइदा तोसो सोमरि फेबारि खाम्ला । बिल, ग्योइ पुस्ता सोम म्हेमे, कोला थेन छाया पुस्तासे पाङ्सिकेन खाबा मुला बिसाम ख्युरछ्याकि ग्योइ हिन्ना । दिमथेमेरि छुया पुस्तासे दिमरि पाङ्ला तासाइ माङ्ग्यार आपाङ बिसाम थे संकटोन्मुख ग्योइ हिन्ना । सोमछारि संकटग्रस्त ग्योइ । चु छुया पुस्तासे दिमरि नोन माङ्ग्यार नोन आपाङ । कोला पुस्तासे छुयाजुगुतेन आपाङ ओम आपा आमा म्हेमे पुस्तातेन तिगाइ जेक्खे पाङ्बा लाला बिसाम थे आउदिन संकटग्रस्त ग्योइ हिन्ना । कोला पुस्ता थेन छुया पुस्तासे पटक्कान ग्योइ आपाङ तासाइ म्हेमे पुस्तासे तिगाइ जेक्खे पाङ्ला बिसाम थे नाछालला ग्योइ आउदिन संकट ग्रस्त ग्योइ हिन्ना ।

ग्योइला ताम ह्युलठिमरि उल्लेख ताबा छ्योआछ्यो ४३ दिङ थाल्जिन्मा सरकारसे सेम ल्हागाब लासि गे लाबा हिन्साम तोतेबा गे लाबारि खाम्सेला । ह्राङ्ला आमाग्योइ आसेबाजुगुदा ङाला सुझाब मुला लोप्खेनजुगुसे ला डु फिह्युल्पा ग्योइजुगु लोप्सि कोरिया, जापान ह्राङ्बा ह्युलरि निचिमुला बिसाम आमाग्योइ आखाबाजुगुसे थेह्राङ्नोन लासि लोप्मा ताला म्हाले । ग्योइ लोप्बारि सम्भव मुला । ह्याङ्ला ल्होलो जनजातीय सामाजिक गेदुङ–गेन्दुनला फिला निकायरि मुबा व्यक्तित्वजुगुसे मुतेबा दिङ ग्योइ आखा बिसिमाम पाङ्स्ह्युचिमुला । ला डुरि तिगाइ आसेबा ग्योइ थेन हिगि लोपखाम्ला बिसाम ह्राङ्ला आमाग्योइ तिल्दा लोप्बारि आखाम ? ह्याङ्से स्थानीय सरकारदा “वाच” लाबारि खाम्बा हिन्साम चु सम्भव मुला । मुतेबा गाङ्साल ग्योइकि ग्योइ सोबारि म्याङ्तोला । 
ह्याङ्से ग्योइदा सेसाइ नोन आसेसाइ नोन आमाग्योइदा सोना लासि थान्बा ह्याङ्ला नैतिक जिम्मेवारी हिन्ना । ग्योइदा पाङ्सि जेक्खे सोना लाथान्खाम्ला । ग्योइला छिगकोष स्होसि, व्याकरण स्होसि व्हा डकुमेन्टेशन लासि ग्योइ सोबा स्हे आहिन । दातेला ह्युलठिमसे मुतेबा ग्योइ सोम्याङ्तोला बिसिमाम मिह याङ्तामला ताम रेन्बा मुला । थेतासि ल्हाना पाले कर्मचारी वर्गला हिन्ना । थेन्छे ऐन कानुनला काठाक्बा ङ्यान्बा आरे । ऐन कानुन पाले आरे । आमाग्योइरि ग्युइसेर आताबारि नेपाल सरकारला कर्मचारीजुगुला पाले हिन्ना । स्थानीय सरकार स्होबा दुइरिन ङाइ बिबा मुबा ग्युइसेरला कर्मचारीजुगु गाउँपालिकारि निजि बिसाम दोसि नोन ग्योइ सेबा गे लाला ।

दाते संघीय सरकारला ग्योइ आयोगसे ऐन ड्राफ्ट लाचिबा मुला । आयोगजुगु सरकार बिमा तिगाइ फिरि ताला । ह्याङ्से मुतेबा तहरि ग्योइ ऐन स्होपुङ्तोला ओम थे ऐनरि ह्याङ्ला तामजुगु वाङ्ना लातोला । थेलिच्छा ग्योइ ऐनला स्हेग्याग्याम ह्याङ्से ग्युइसेर लागु लापुङ्बा थेन स्थानीय सरकारदा जिम्मेवार दोपुङ्बा गे लातोला । स्थानिय सरकारजुगुदा कादे तामजुगु थाहा आताबारि खाम्ला । तिल्दाबिसाम थेनिकादे ह्युल्बाला काइग्याम खाबा जनप्रतिनिधी हिन्ना ।

ग्योइदा सोना लाबा मुख्य गे गाउँपालिकाला ग्युइसेर अधिकृतजुगुला हिन्ना । थेन्दा आमाग्योइला तिगाइ चासो आरे । चासो आपिन । प्रशासकीय अधिकृतसे पालिका ग्रेन्पोदा बेनान ताम गोना लातोबा ताला । पालिकारि ग्युइसेर नीति स्होतोबा ताला । दारे हेन्से ह्याङ्से गम्भिर तोसोसे ह्युलठिमला धाराजुगु खेडोब लाइ, थेरि मुबा नियम कानुनजुगु खेडोब लासि खानाङ न्होङ्बा मुला पत्ता ल्हागाब लाइ । चुरि खाला खाला जिम्मेवार मुला च्यागे ।

सन् २०२२ हेन्से २०३२ दोन स्यानह्युल आदिवासी आमाग्योइ दशक हिन्ना । दाते सन् २०२४ ल्हागतिजिन्जि । ङान्छे रिमठिम ब्लोनदा नोन रेमरेम पाङ्जि । स्यानह्युल आदिवासी आमाग्योइ दशकला चियर स्टेरिङ दाछोक स्होतोला । रिमठिम ब्लोन चियरमेनला हैसियतरि चितोला ओम चुला बारेरि योजना स्होतोला बिमुबा । चु दशकरि युनेस्को प्लान स्होबारि तयार ताजि तासाइ ह्याङ्ला नेपाल सरकार तयार आतानि । ह्याङ आमाग्योइ पाङ्बाजुगुला लागि गे लाबाजुगुसे न्हा युनेस्कोदा बिबारि खाम्जि, न्हा नेपाल सरकारला न्हाब्याङ च्यारखाम्जि । थेतासि दारे ह्याङ्ला ध्यान सरकारला खाजिबा निकायसे आमाग्योइदा कार्यन्वयन लाबारि सेमआला थे पत्ता ल्हागाब लासि थेन्तेन वार्तालाप लासि गे लापुङ्बा लातोला । चुह्राङ लाखाम्साम चु गे सफल ताला ।

ह्याङ ह्राङ्नोन याखारगि छोक्बा आमाग्योइफिरि समर्पण तासि ल्हागतिबारि खाम्जि बिसाम दिङ च्युइ न्हाङरि ग्रेन ग्युरपोबा बाबारि खाम्ला । नेपालमा ह्राङ्बा ग्योइकि डिछ्या एसियारिन याङ्बारि गाह्रो मुला । चु महत्वपुर्ण तिलो हिन्ना । तासाइ कार्यन्वयन तिलो कमजोर ताजि । सरकारी निकाय थेन कर्मचारी संयन्त्रसे कार्यन्वयन लातोबा हिन्ना थेरिरुक्यार ध्यान निबारि खाम्बा आरे । सरकारी गेदोइरि आमाग्योइ कार्यान्वयन ताबारि चुमाहेन्से ह्याङ्ला ल्हानान आमाग्योइ छारिब्योनजुगुसे दुइसाङ याङ्सेला मुला । ग्योइसे रोजगारीको सिर्जना लाबारि खाम्ला । ह्याङ्से आमाग्योइदा सोना लाबारि आखाम्नि बिसाम चु ह्याङ्ला जेक्खे आहिन जाम्बुलिङलान महत्वपुर्ण सम्पत्ति नुप्सेला मुला । आमाग्योइ ह्याङ्ला ङोसेबाला दःान हिन्ना, ग्युइला अथाह भण्डार हिन्ना ओम आदिबासी जनजातीजुगुला लागि जीवनयापनला श्रोत नोन हिन्ना ।

भारतरि ई.सं. २००४/५ रि “मल्टिल्याङवेज” एजुकेशनला ग्युइसेर लागु लाजि । ओम, ह्रेङ्बा ग्यारेम लिच्छा सन् २०१७ रि भारतनाङ आमाग्योइ ग्युइसेर लागु लाबारि खाम्जि । ई. सं. २००७ रि नेपालसे नोन मल्टिल्याङ्वेज एजुकेशनला सर्वे लाबा हिन्ना । ङा नोन नेश्नल टेकनिकल एडभाईजर मुबा । चुसे गोर ब्रे आमाग्योइरि ७ गोर लोप्खाङरि टेष्टिङ लाबा मुबा । चुला मुख्य गे सरकारदा मल्टिल्याङ्वेज एजुकेशनला गे खाराङ्लासि लागु लाबारि खाम्ला बिसिमाम सुझाव पिन्बा मुबा । ङान्छे निर्देशिका स्होजि । वि.सं. २०६६ दिङरि नेपाल सरकारसे चुदा पारित लाजि । थेलिच्छा सरकार निष्कृय ताजि । दारेचा ताम आहिन, देन्बाला गे लासिमाम उन्तोला । दाते सरकार ग्योइला ऐन स्होबा थेन ऐन लागु लाबारि सकारत्मक म्राङ्बा मुला । चुनोन दुइ ह्याङ्से “होस्टेरि हैसे” पिन्साम सरकारी कर्मचारीजुगुसे कार्यन्वयन लाबारि खाम्ला ।

दिलिप: सुशान्त सर ! त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालला बेनान बिमा थेबा थेन प्रसिद्ध विश्वविद्यालय हिन्ना । चु विश्वविद्यालय न्हाङरि ल्हानाग्योइकि नेपाली समाज अनुकुलला खेडोब लातोला बिबा मनोविज्ञान कादेबा याङ्स्ह्युबा मुला ?

सुशान्त: विश्वविद्यालय ल्हानाग्योइला ग्युइसेरला तामरि सकारात्मक आरे ओम आशावादी नोन आरे । दाते चोत्ते जक्खे पाङ्ला ।

दिलिपः दारे ह्याङ गेताङला लिच्छाला दुइरि दोगाबा मुला । अमृत सर ! अमेरिकन आदिवासी अभियन्ता Darryl Babe Wilson से बिबा ‘We must know the white language to servive in this world. But we must know our language to servive forever” तामदा ह्राङ्से नोन ल्होलो ग्लारि “कोट” लासिकेन ज्योन्खाबा मुला । चुला मतलब दातेला दुइरि सोबाला लागि ह्याङ्से सोबाला लागि स्यान्दोला ग्योइ लोप्चिबा मुला । ह्याङ्से ह्राङ्लान आमाग्योइ लोप्सि आमाग्योइग्याम नोन दाते सोबाला लागि थेन लिच्छादोना सोबाला लागि कात्तेला सम्भावना मुला व्हा आरे । चुला डिछ्या तिगा खाराङ्बा मुला ?

अमृतः चुह्राङ्बा हिन्ना, ह्याङ सोबाला लागि नेपालदा सन्दर्भरि नेपाली ग्योइ थेन जाम्बुलिङला लागि अंग्रेजीला छ्याम ल्होलो ग्योइ हिन्ना । चुला विकल्प आरे । तिल्दा बिसाम ग्युइला भण्डारला स्ह्रुगरि रिसर्च लातोमा अंग्रेजी ग्योइला ग्युइ तानोन तोला । सरकारी गेरि साप्तो किन्बापिन्बाला लागि नेपाली ग्योइ सेतोजि । तासाइ डारेलला नुररि पाङ्तोमा बिसाम सातान सोचिबाला लागि आमाग्योइ सेतोबा मुला । थेतासि आमाग्योइ याखारगि दाःन ताजि । तासाइ थेरि टुचितोला बिबा आहिन । ल्होलो डायनामीक दृष्टीकोण पिन्ना । खस ग्योइ नोन आमाग्योइग्याम खाजि बिसाम चुग्याम ल्हानान ताम गोला । “jN8Eo” तयार ताला । उदाहरणला लागि तामाङ ग्योइरि जिबजन्तु, जामेकोलादा खाराङ्लासि च्याला, समाजलाई, वनस्पतीदा खाराङ्लासि च्याला थे फेबा ताम हिन्ना । चुदा ङाइ दुइदुइरि शेयर लाचिबा ताला ।

ग्योइ लोप्बारि कन्जुस्याई लाला आदे । ङा ह्राङनोन तामाङ ग्योइला लोप्खेन तासि नोन लोप्खाङ निमा नेपाली ग्योइ लोप्तोजि । तिल्दा लोप्तिोबा मुबा, जाजा मुमा ग्युइ नोन आरेमुबा । लोप्खाङरि लोप्जि, ङाइ लोप्जि । ल्होलो ङ्यान्दिसे लामा ईन्डीयाला कलकत्तारि नितोजि । थेरि हिन्दी ग्योइला लोप्खाङरि भर्ना ताजि । तिल्दाबिसाम बङगाली ग्योइ नेपालरि चलआाति, हिन्दी चलतिला बिसिमाम आापासे हिन्दी ग्योइला लोप्खाङरि युपिन्स्ह्युजि । डोमा डारि हिन्दी ग्योइ पाङ्साइ नोन चिया थुङ्बा दुइरि ह्रोजुगुसे मैथिली, भोजपुरी, अवधी, उर्दु पाङ्मुबा । ङाइ नोन थेन्ना दिमथेमेतेन चिसिमाम पाङ्बारि लोप्जि । बजाररि थोन्मा बङगालीतेन ताम तामुबा । तिगाइ स्हे ग्लुमा, बजार, स्योस्यो खान्दामान बङगाली ग्योइ मुबा । थेला लागि ङाइ बङगाली ग्योइ नोन डोनोन तोजि ।

ओइमा क्योलोलो आमाग्योइ दिवसला दुइसाङरि बङगाली ग्योइ पाङ्बाजुगुसे पाङ्चिबा मुबा, ‘ङान्छे आमाग्योइला लागि सन् १९५१ दिङरि संघर्ष लाबा आहिन, ङान्छेम बङगाली ग्योइदा सरकारी गेदोइ स्होगाइ बिसिमाम ङ्योलोक लाबा हिन्ना ।’ तिनि आमाग्योइ दिवस हिन्ना बिबा क्रिटीकल्ली तामजुगु खाचिबा मुबा । चुह्राङ्लासि ङाला बङगाली ग्योइरि पहुँच ताबासे लामा ङाइ ल्हानान तामजुगु लोप्चिबा मुला । हिन्दीमि ताबान ताजि । तिनि ङाइ दर्जन गि बिमा ल्हाना ग्योइजुगु पाङ्बारि खाम्बा मुला । याखारगि ग्योइ लोप्मा स्यान्दो ग्योइ लस तासि आनि । थेरि प्लस तासिकेन निला ।

आमाग्योइला तानोनतोबा शर्त बिबा ङोसेबाला हिसासे चुदा दाःन स्होतोला । तासाइ केवायापनला लागि स्यान्दो ग्युइजुगु लोप्नोन तोबा ताला । भारत निमा हिन्दी पाङ्नोन तोला, युरोप ह्युलजुगुरि निमा अंग्रेजी ग्योइला ग्युइ तातोला । ङाइ थेबा आन्सार डलर खान्दामान विक्री ताला, तासाइ युरोप निमा थाहा ताजि कि डलर नोन विक्री आताबा चिम । ङा फ्रान्च निमा खानाङए डलर चलप आतानि । बिमाहेन्से ग्योइ बिबा अचम्मला स्हे चिम । दाते नोन अंग्रेजी ग्योइसे जाम्बुलिङरि म्हिदा कात्ते रोजगार पिन्बा मुला बिमुला । लोप्खाङजुगुरि डा नर्सरीहेन्सेन अंग्रेजी ग्योइला डोबा ताला । तिगा अंग्रेजी ग्योइसे नेपालरि नेपालीदा देन्बान रोजगार पिन्बा मुला ओम ? ग्योइ बिबा दाःन हिन्ना, ग्युइला श्रोत हिन्ना । कादे ग्योइ लोप्खाम्जि ओत्तेन फाईदा ताला । डारेलला आन्सार आमाग्योइ ङोसेबाला दाःन ताबासे चुदा लोप्बारि जरुरी मुला बिबा हिन्ना ।

नेपालला सन्दर्भरि दाते संघीय ह्युलठिम खाबा मुला । चुरि जुसि खाराङ्लासि परिमार्जन लाबारि खाम्ला, थेफिरि विचार विमर्श तातोला । दाते नेपालला स्थानिय सरकाररि ह्याङ्ला पहुँच मुला । ह्याङ्ला पहुँच ताबासे ग्योइला सन्दर्भरि ग्रेन ग्युरपोबा लाबारि खाम्ला ।

तिनिला ह्याङ्ला क्राछिग ‘ग्योइला डोङ्बा’ जाकि अप्ठ्यारो छोरचिबा मुला । तासाइ काठुइ रमाईलो ताचिबा मुला । जाम्बुलिङला मोक्कोन ग्योइजुगुला खेडोब लाबा गेन्दुनला डाटा च्यामा मुतेबा दिङ ग्योइजुगु साजाम्बुलिङरि च्याङ्बाला बो ल्हेचिबा म्राङ्मुला । निबा दिङरि १२ गोर ग्योइजुगु काप्बारि चु दिङ १७ गोर ल्हेबा मुला । नेपालरिन १३ गोर काप्जि । बिमाहेन्से ग्योइला दावी लाबाजुगु ल्हेसिकेन निबा मुला बिसाम देन्बान ग्योइजुगुदा छोन्बो स्होबारि दारे ह्याङ्ला प्रयास तातोला ।

(छिगकि दोनः स्यानह्युल–अन्तराष्ट्रिय, गेन्दुनछेन– महासंघ, लो– दक्षिण, दुइसाङ– अवसर, म्हे– जना, हिगिखिबा– लिपिबद्ध, काप्तोन– उत्सव/समारोह, ङ्योलोक– आन्दोलन, दुल्मा– दमन गर्दा, लिब्रो– बिरुद्ध, ग्याल्सा– राष्ट्र, गेदुङ– संघ, स्ह्रुग– रुप, क्राछिग– शीर्षक, ग्याल्साङ– राष्ट्रिय, ह्रोमि– सदस्य, खेडोब– अध्ययण, ग्रेन्पो– प्रमुख, केवा– जीवन, नाछाल– अवस्था, ङ्यान्दि– कारण, नुर– विषय, लोप्खेन– विद्यार्थी, तोसो– प्रकार/किसिम/ढंग, चाङ्मा लासि– शुद्धसंग, ख्योल्बा दोन– गलत अर्थ, ग्यालठिपा– राजनीतिक, रिमठिमकि– सांस्कृतिक, फेल्गेबा– विकास, स्हेग्या– माध्यम, देःबा– आधार, ग्योइकि– भाषिक, ब्रेल्चिबाकि– सम्बन्धित, खेन्पो– विज्ञ, छोक्बा– समूह, क्योङ– कुल, गोर– वटा, फिह्युल्पा– विदेशी, छाम– सिमा, क्योइ– तुलना, ङ्योइबा– प्रश्न, ख्युरछ्या– संरक्षण, ल्हेछ्या– संबर्धन, बाप्सा –थला, कादेछा– कैयौं, याङ्ताम– अधिकार, ख्युरछ्याकि– सुरक्षित, नुपदाम्बा– लोपोन्मुख, बुम– लाख, डिछ्या– व्यवस्था, लोप्बोन– शिक्षक, डा– कक्षा, ग्युइसेर– शिक्षा, ग्युइसेरकि– शैक्षिक, गेन्दुन– संस्था, गेदोइ– कामकाजी, ग्योइकि– भाषिक, क्योइलाबा– तुलनात्मक, दिङ– साल, तान्बा– सन्तान, न्होरकि– आर्थिक, दानसा– पृष्ठभुमि, फेप्गास्ह्युगो– आईबक्स्योस, दोनछ्योइस्ह्युगो– खाईबक्स्योस, ब्रिताम– लेख, ङ्योलोक– आन्दोलन, दोन्ता– उद्देश्य, देःबा– सजिला, नाम –पेशा, सानाम– कृषि, छोङ्नाम– व्यवसाय,
तिलो– पाटो/पक्ष, स्हेग्याग्याम– माध्यमबाट, ह्राङ्बाङ– स्वतन्त्र, काठाक्बा– निर्देशन, ह्रेवारि– व्यवहार, दोन– अर्थ, ब्लोन– मन्त्री, दाछोक– समिति)

दोःबा : यकिना अगाध